Hai thế hệ, một niềm tin. Ba của Mai Nguyễn Tố Như là một trong những học viên đầu tiên của Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright. Gần ba mươi năm sau, con gái ông theo học bậc cử nhân ngành Nghiên cứu Truyền thông và Nghệ thuật tại chính ngôi trường Fulbright ấy, và hành trình bốn năm đó vừa dẫn bạn đến 5 thư mời Thạc sĩ từ các học viện nghệ thuật danh giá nhất tại Vương quốc Anh.
Tất cả bắt đầu bằng một câu hỏi
Khi còn học cấp ba ở Biên Hoà, Như biết mình thích nghệ thuật, nhưng chưa rõ là mảng nào. Thiết kế, lý luận hay lịch sử nghệ thuật đều là những cánh cửa còn ngỏ. Thay vì vội vàng chọn một hướng, Như chọn một môi trường cho phép mình chưa cần phải biết. “Em đăng ký học với mong muốn được học để hiểu mình muốn gì,” bạn kể. “Em tin rằng từ cái phổ quát, mình sẽ dần tìm ra điều thực sự yêu thích.”
Lựa chọn này cũng mang một ý nghĩa riêng. Ba của Như, ông Mai Văn Nhơn, là một trong những học viên đầu tiên của Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright (FETP), tiền thân của Trường Chính sách Công và Quản lý Fulbright (FSPPM). Ông còn là một họa sĩ tranh ghép gốm. Ông là tác giả của bộ tranh chân dung 21 nhà lãnh đạo của các nền kinh tế thành viên thuộc Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC), được Chính phủ Việt Nam chọn làm quà tặng quốc gia năm 2017. Với gia đình Như, nghệ thuật và tư duy phản biện không tách rời nhau. Như chia sẻ: “Ba hay nói Fulbright dạy người chứ không dạy nghề, giúp người học hình thành những giá trị nền tảng để trở thành con người tử tế và có chiều sâu.”
Tại Fulbright, Như liên tục thử sức ở nhiều định hướng khác nhau trong nghệ thuật, từ lý thuyết và lịch sử điện ảnh, điện ảnh Đông Á, đến nghệ thuật thị giác, giám tuyển và lịch sử nghệ thuật. Có thời điểm, Như gần như chắc chắn sẽ theo đuổi cao học về điện ảnh. Nhưng bạn không vội ép bản thân chọn sớm. Sự đa dạng đó không khiến Như mất phương hướng mà ngược lại, tạo nên một nền tảng đủ rộng để nhận ra điều mình thực sự muốn khi cơ hội phù hợp xuất hiện.
Khoảnh khắc “vỡ ra” trong học kỳ trao đổi tại Birmingham
Bước ngoặt đến với Như vào năm cuối khi Như tham gia học kỳ trao đổi tại Đại học Birmingham, Anh Quốc. Những môn học về lịch sử nghệ thuật toàn cầu, bảo tàng học và thị trường nghệ thuật tại đây mở ra một chiều kích mới. Từ đó, bạn chủ động bước ra ngoài giảng đường để tìm hiểu thêm, đến các hội chợ nghệ thuật, trò chuyện với các chủ phòng tranh tại London, ghé các nhà đấu giá để quan sát cách tác phẩm được định giá, và dành thời gian ở bảo tàng để xem cách nghệ thuật được trưng bày và kể chuyện.
Qua những trải nghiệm đó, Như nhận ra rằng một tác phẩm có hai cuộc đời: một cuộc đời trong xưởng vẽ của nghệ sĩ, và một cuộc đời khi nó bước ra thế giới, được định giá và sưu tập. Như chia sẻ: “Thị trường thực chất là một dạng giáo dục đại chúng. Nếu học thuật là nghiên cứu sâu thì thị trường cũng là sự thực hành để mang những nghiên cứu đó đến tay các nhà sưu tập, đến công chúng, giúp tác phẩm có một vị trí trên bản đồ toàn cầu.”
Đó cũng là lúc Như nhận ra mình không chỉ muốn nghiên cứu nghệ thuật như một lĩnh vực học thuật, mà còn muốn hiểu cách nó vận hành trong thế giới thực, nơi các giá trị văn hóa, lịch sử và thị trường giao thoa với nhau.
Khi nghệ thuật cần người biết định giá nó
Trở về Việt Nam, Như vừa làm việc tại Indochine House, phòng trưng bày chuyên về cổ vật và tác phẩm của các danh họa Đông Dương cùng nghệ sĩ đương đại Việt Nam, vừa dành thời gian sau giờ làm để viết và chỉnh sửa hồ sơ Thạc sĩ trong suốt sáu tháng. Không phải ngẫu nhiên mà Như chọn đi làm một năm trước khi học tiếp. “Mình muốn “nhúng mình” vào dòng chảy thực tế, hiểu khách hàng cần gì, thị trường Việt Nam đang ở giai đoạn nào, để biết mình có thể đóng góp gì,” bạn chia sẻ.
Học thuật dạy Như đặt câu hỏi “Tác phẩm này có ý nghĩa gì trong dòng chảy lịch sử?”, còn thị trường buộc bạn phải hỏi tiếp “Làm sao để giá trị đó được thừa nhận và bảo vệ?” Hai câu hỏi đó, theo Như, không đối lập mà bổ trợ nhau. Thị trường thực chất là một dạng giáo dục đại chúng, nơi những nghiên cứu học thuật được mang đến tay nhà sưu tập, đến công chúng, và giúp tác phẩm có vị trí trên bản đồ toàn cầu.
Trong suốt quá trình ấy, Như nhận được sự đồng hành từ Tiến sĩ Pamela Corey, Tiến sĩ Linda Zhang và thầy Richard Streitmatter-Tran tại Fulbright. Như cho biết thầy cô luôn đồng hành và hỗ trợ rất sát sao trong suốt quá trình học. Sự quan tâm và kỳ vọng từ thầy cô cũng trở thành nguồn động lực lớn đối với bạn.
Kết quả, Như nhận được 5 thư mời nhập học Thạc sĩ từ các học viện hàng đầu tại Vương quốc Anh: Thạc sĩ Lịch sử Nghệ thuật tại University College London (xếp hạng 9 toàn cầu), Thạc sĩ Lịch sử Nghệ thuật và Khảo cổ học tại SOAS University of London, Thạc sĩ Lịch sử Nghệ thuật và Thạc sĩ Nghệ thuật và Kinh doanh Nghệ thuật tại The Courtauld Institute of Art (xếp hạng 1 toàn cầu về Lịch sử Nghệ thuật), và Thạc sĩ Kinh doanh Nghệ thuật tại Sotheby’s Institute of Art.
Trong thời gian tới, Như dự định theo học Thạc sĩ Nghệ thuật và Kinh doanh Nghệ thuật tại The Courtauld, tập trung nghiên cứu cách các nghệ sĩ gốc Việt mang tính xuyên quốc gia, những người đặt câu hỏi về di cư, ký ức và bản sắc qua ngôn ngữ nghệ thuật đương đại, được định vị và định giá trên thị trường quốc tế. Điều Như trăn trở là làm sao để các nghệ sĩ đương đại Việt Nam không chỉ là những cái tên hiện tượng mà có sức sống bền bỉ trên thị trường quốc tế, và làm sao để giới thiệu nghệ thuật Đông Nam Á đầy chiều sâu mà không đánh mất bản sắc gốc rễ. Đó là bài toán về đạo đức nghề nghiệp và thẩm mỹ mà Như muốn đi tìm lời giải trong chặng đường Thạc sĩ sắp tới.
Nhưng giữa những trăn trở đó, Như vẫn giữ nguyên sự hào hứng với con đường mình chọn. Bạn thích không khí của những buổi đấu giá, của các hội chợ nghệ thuật, nơi giá trị được hiện hữu hóa và ẩn sau đó là văn hóa, lịch sử. Với Như, được đứng ở vị trí kết nối ngôn ngữ học thuật với cộng đồng yêu nghệ thuật là một công việc đầy năng lượng và sáng tạo. Như gửi gắm đến các bạn trẻ muốn theo đuổi con đường tương tự: hãy bắt đầu bằng việc xây dựng nhãn quan liên ngành và quan sát các hệ thống. “Đừng chỉ xem, hãy đặt câu hỏi về cách một triển lãm được tổ chức, cách một tác phẩm được đấu giá. Sự chuẩn bị tốt nhất là kết hợp giữa kiến thức nền tảng vững chắc và kinh nghiệm thực địa.”
Hành trình của Tố Như không bắt đầu bằng một đích đến rõ ràng. Nhưng đó có lẽ chính là điều đã dẫn bạn đi xa hơn bất kỳ kế hoạch nào.
