Vừa qua, Trường Đại học Fulbright Việt Nam đã tổ chức hội thảo chuyên đề “Cảm thấu Nhiếp ảnh: Việt Nam & Các Góc nhìn Nhiếp ảnh Quốc tế Mới” nhằm tìm hiểu vai trò của nhiếp ảnh trong lịch sử và xã hội Việt Nam đương đại, cũng như các kết nối của đất nước với văn hóa thị giác toàn cầu. Với sự quy tụ nhiều học giả, nghệ sĩ và nhà nghiên cứu nổi tiếng trên thế giới, hội thảo là dịp để cùng nhau thảo luận, xem xét thấu đáo những điểm giao thoa của nhiếp ảnh với lịch sử, ký ức và các nền văn hóa thị giác toàn cầu.
Nhiếp Ảnh Giữa Ký Ức và Công Nghệ: Khi AI Hồi Sinh Quá Khứ
Mở đầu sự kiện, Tiến sĩ Marcia France, Phó Hiệu trưởng phụ trách Học thuật của Trường Fulbright chia sẻ: “Với tôi, nhiếp ảnh luôn là một lĩnh vực thú vị bởi nó có khả năng lưu giữ, nắm bắt khoảnh khắc, làm lịch sử trở nên sống động và đưa khán giả đến những mốc thời gian, những địa điểm mà họ chưa từng đặt chân tới. Nhưng đồng thời với sự phát triển nhanh, mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) hiện nay, những câu hỏi liên quan đến tính bản quyền, vấn đề đạo đức hay những cân nhắc cơ bản về định nghĩa nghệ thuật đang được thảo luận sôi nổi trên khắp các diễn đàn thế giới. Vì thế, hội thảo này là cơ hội để các diễn giả, khách mời bày tỏ quan điểm về vấn đề này, cũng như tìm hiểu sâu sắc hơn về các con người, lịch sử và văn hóa Việt Nam dưới lăng kính của nghệ thuật nhiếp ảnh.”
Tiến sĩ Marcia France, Phó Hiệu trưởng phụ trách Học thuật của Trường Fulbright phát biểu khai mạc sự kiện.
Điểm nhấn trong ngày đầu tiên của hội thảo là bài diễn văn của Giáo sư Thy Phu, Giáo sư về Chủng tộc, Di cư, và Công lý Thị giác tại Đại học Toronto, Canada về “Ký ức, Trí tuệ nhân tạo, và tính Mỹ thuật trong Phục chế Nhiếp Ảnh”. Trong đó, Giáo sư đề cập đến vai trò của nhiếp ảnh trong việc lưu giữ và khơi dậy những mảnh kí ức về người lính cách mạng trong chiến tranh. Tuy nhiên, Giáo sư Thy Phu cũng nhấn mạnh các hoạt động kỹ thuật số nhằm tác động lên các bức ảnh cũng mang lại rủi ro khi chúng có thể bóp méo sự thật. Sâu xa hơn, Giáo sư đã đặt nhiếp ảnh trong mối quan hệ giữa người đã khuất và người ở lại cũng như xem xét tác động của AI qua cách nó hồi sinh và tái tạo lại quá khứ.
Giáo sư Thy Phu trình bày diễn văn về nhiếp ảnh trong việc khơi dậy những kí ức về người lính xuyên suốt thời chiến tranh.
Nhiếp ảnh và Hành trình Ký ức: Từ Lăng Kính Địa Phương đến Nghệ Thuật Đương Đại
Trong ngày thứ hai, hội thảo đã đi qua nhiều chủ đề gắn liền với văn hóa, lịch sử của Việt Nam như: tìm hiểu nhiếp ảnh Việt Nam qua lăng kính địa phương hay xem xét nhiếp ảnh Việt Nam khi đặt trong bối cạnh Nghệ thuật đương đại thế giới. Đồng thời, các cuộc thảo luận cũng đào sâu vào vai trò của nhiếp ảnh trong việc tái diễn các góc khuất lịch sử thuộc địa hay kí ức của những thân phận di cư, chịu ảnh hưởng sâu sắc về mặt danh tính sau chiến tranh.
Bàn luận về nguồn gốc của Nhiếp ảnh Lai Xá khi đặt trong dòng chảy hình thành của nhiếp ảnh Việt Nam, ông Lê Đình Thái, Thư ký Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá nhấn mạnh vai trò của làng nghề nói riêng và nhiếp ảnh địa phương nói chung trong việc bảo tồn những tư liệu lịch sử từ các cuộc kháng chiến trường kì của dân tộc. Cụ thể, trong quá khứ, Thầy Nguyễn Đình Khánh (hiệu là Khánh Ký) là người mở đầu và phát triển nghề ảnh tại Làng, đồng thời cũng là một cá nhân có đóng góp quan trọng cho phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục và hỗ trợ các hoạt động cách mạng. Khánh Ký có quan hệ mật thiết với Nguyễn Ái Quốc, Phan Châu Trinh, đóng vai trò giúp đỡ tài chính và truyền nghề ảnh cho các nhà hoạt động cách mạng tại Pháp. Noi bước chân ông, nghề nhiếp ảnh được “đặt móng” tại Lai Xá và nhiều thợ ảnh ở đây tham gia kháng chiến, trở thành những nhiếp ảnh gia phục vụ cho báo chí, truyền thông cách mạng. Với lịch sử hình thành và phát triển hơn 130 năm, Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá là một địa điểm chứa đựng nhiều dấu vết của lịch sử, đồng thời góp phần phát triển kinh tế – văn hóa địa phương. Do đó, ông Thái cho rằng sự bảo tồn, tri ân đối với Nhiếp ảnh Lai Xá là điều cần thiết và quan trọng cho công cuộc gìn giữ di sản nước nhà.
Ông Lê Đình Thái, Thư ký Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá trình bày diễn văn về sự hình thành Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá và nhiếp ảnh Việt Nam qua lăng kính địa phương.
Với khả năng đóng khung, lưu trữ và định hướng những ký ức, nhiếp ảnh không những soi chiếu câu chuyện của quá khứ mà còn là một công cụ để con người dự đoán tương lai. Thông qua nhiếp ảnh, người nghệ sĩ vừa là một người quan sát, một người chiêm nghiệm thiên nhiên, nhưng đồng thời cũng là một nhà kỹ sư, một nhà nghiên cứu được thúc đẩy bởi hy vọng, khát khao hàn gắn một thế giới bị xáo trộn bởi những biến cố. Đặt trong bối cảnh lịch sử đầy những mất mát do chiến tranh gây ra, Lê Quang Đỉnh như một cánh chim đầu đàn của nghệ thuật đương đại Việt Nam vì những đóng góp của anh cho hành trình gắn kết tư duy đương đại với ký ức có nguy cơ bị phai mờ nhằm khai quật lại lịch sử. Xuôi theo dòng kí ức để tưởng nhớ người nghệ sĩ tài ba ấy, buổi trò chuyện “Nhiếp ảnh tại Việt Nam và Nghệ thuật đương đại thế giới: Một số chia sẻ về nghệ sĩ quá cố Lê Quang Đỉnh” đã làm xúc động người tham gia qua những lời chia sẻ, bài phân tích tác phẩm mà anh đã để lại cho nền nghệ thuật nước nhà.
Hội thảo chuyên đề ngày hai khép lại với cuộc trò chuyện mang chủ đề “Nhiếp ảnh tại Việt Nam và Các Góc khuất của Lịch sử Thuộc địa” được trình bày bởi các diễn giả như nhà nghiên cứu Yves Denéchère, nhiếp ảnh gia Như Xuân Hứa và nghiên cứu sinh Tiến sĩ Eléanore Trần. Buổi trò chuyện là chuỗi phân tích những tác phẩm nghệ thuật được thực hành bởi các nghệ sĩ Việt hải ngoại. Với mục đích tìm về những mảnh kí ức bị mất đi do ảnh hưởng của chiến tranh, nhiếp ảnh – với những người nghệ sĩ ấy, lại là một công cụ để quan sát và nuôi dưỡng, phô bày một khát khao tìm kiếm câu trả lời cho danh tính của mình.
Nhiếp ảnh gia Như Xuân Hứa trình bày diễn văn xoay quanh tác phẩm ”Hướng Động, Hệ Quả của Ký Ức Bị Xáo Trộn” mà cô đã thực hiện trong khoảng thời gian từ 2017 – 2021.
Trước thềm cột mốc lịch sử 50 năm ngày thống nhất đất nước, “Cảm thấu Nhiếp ảnh: Việt Nam & Các Góc Nhìn Nhiếp Ảnh Quốc Tế Mới” tái hiện vai trò của nhiếp ảnh trong lịch sử Việt Nam và các kết nối của đất nước với văn hóa thị giác toàn cầu. Bên cạnh đó, nhiều chương trình thực hành, nói chuyện và chia sẻ sẽ diễn ra trong tuần lễ tiếp theo tại khuôn viên của các đối tác Sàn Art, Dogma Collection, Noirfoto, và Studio Tùm Lum.
Một vài hình ảnh khác tại sự kiện.
